ROP ppoż., czyli ręczny ostrzegacz pożarowy – przepisy, oznaczenia i zasady stosowania

Ręczny ostrzegacz pożarowy umożliwia osobie, która zauważyła pożar, niezwłoczne przekazanie sygnału alarmowego do centrali systemu sygnalizacji pożarowej. Choć charakterystyczne czerwone urządzenie jest powszechnie rozpoznawalne, jego prawidłowy dobór nie sprowadza się wyłącznie do znalezienia przycisku o odpowiednim wyglądzie.

ROP musi pasować do konkretnego systemu, sposobu komunikacji oraz warunków panujących w miejscu montażu. Innego rozwiązania może wymagać korytarz biurowy, innego elewacja lub nieogrzewany magazyn, a jeszcze innego zakład, w którym występują strefy zagrożone wybuchem. Jak zatem działa ROP ppoż., jakie przepisy mają znaczenie i co trzeba sprawdzić przed zamówieniem urządzenia?

Co to jest ROP ppoż.?

Skrót ROP oznacza ręczny ostrzegacz pożarowy. Jest to element systemu sygnalizacji pożarowej, za pomocą którego użytkownik budynku może ręcznie wywołać alarm. Po uruchomieniu ostrzegacz przekazuje sygnał do centrali SSP. Dalsza reakcja zależy od konfiguracji systemu i przyjętego scenariusza pożarowego.

Centrala może między innymi zasygnalizować alarm obsłudze, uruchomić sygnalizatory lub przekazać odpowiednie informacje do innych współpracujących instalacji. ROP nie wykrywa jednak pożaru samoczynnie, tak jak czujka dymu, temperatury czy płomienia. Do jego uruchomienia potrzebne jest świadome działanie człowieka.

Określenia „ROP ppoż.” i „ROP przeciwpożarowy” są często używane potocznie. Pełna nazwa urządzenia brzmi jednak: ręczny ostrzegacz pożarowy.

Jak działa ręczny ostrzegacz pożarowy?

Sposób uruchomienia zależy od konstrukcji urządzenia. Norma PN-EN 54-11 wyróżnia między innymi ostrzegacze typu A i typu B.

1. W ROP typu A alarm zostaje wywołany bezpośrednio po wykonaniu jednej czynności, na przykład po zbiciu szybki. Przykładem takiego rozwiązania jest AFG ROP-AD – ostrzegacz wyposażony w styki elektryczne, przeznaczony do bezpośredniego uruchamiania alarmu.
2. ROP typu B wymaga wykonania dwóch czynności. Najpierw należy zbić lub odchylić element zabezpieczający, a następnie nacisnąć przycisk. Tak działają między innymi Bosch FMC-210-DM-H-R oraz Siemens FDM223-Ex. Konstrukcja dwustadiowa pomaga ograniczyć ryzyko przypadkowego wywołania alarmu.

Zależnie od modelu urządzenie może również:

• sygnalizować stan alarmowania za pomocą diody LED;
• umożliwiać identyfikację dokładnego adresu w systemie;
• przekazywać informacje o uszkodzeniu;
• być testowane lub kasowane za pomocą dedykowanego klucza;
• współpracować z konkretną pętlą dozorową i centralą SSP.

Po uruchomieniu ROP nie należy samodzielnie przywracać instalacji do normalnego stanu. Sprawdzenie przyczyny alarmu i skasowanie sygnału powinno odbywać się zgodnie z instrukcją systemu oraz procedurami obowiązującymi w obiekcie.

ROP konwencjonalny czy adresowalny?

Jednym z najważniejszych kryteriów wyboru jest sposób komunikacji z centralą.

W systemie konwencjonalnym centrala rozpoznaje linię lub strefę, z której pochodzi alarm. Zwykle nie identyfikuje jednak pojedynczego urządzenia z taką dokładnością jak system adresowalny. Tego rodzaju rozwiązania stosuje się między innymi w prostszych instalacjach.

ROP adresowalny otrzymuje indywidualny adres. Dzięki temu centrala może wskazać konkretne urządzenie, które zostało uruchomione. Ułatwia to lokalizację zagrożenia, diagnostykę i obsługę rozbudowanych instalacji.

Nie oznacza to, że można dowolnie wymienić ROP konwencjonalny na adresowalny albo podłączyć urządzenie jednej marki do dowolnej centrali. Przed zakupem trzeba sprawdzić:

• model centrali sygnalizacji pożarowej;
• rodzaj linii lub pętli dozorowej;
• obsługiwany protokół komunikacyjny;
• listę kompatybilnych urządzeń;
• napięcie zasilania i parametry połączenia;
• wymagane moduły, adaptery oraz elementy montażowe.

Kompatybilność systemowa jest ważniejsza od podobnego wyglądu czy wymiarów urządzenia.

Ręczny ostrzegacz pożarowy – przepisy i normy

Zasady stosowania ROP wynikają z kilku rodzajów dokumentów: przepisów ochrony przeciwpożarowej, dokumentacji projektowej obiektu, norm dotyczących systemów sygnalizacji pożarowej oraz instrukcji producenta.

Podstawowym dokumentem dotyczącym konstrukcji i właściwości ręcznych ostrzegaczy jest PN-EN 54-11:2004 wraz ze zmianą A1:2006. Norma obejmuje wymagania oraz metody badań ROP przeznaczonych do stosowania w budynkach i ich otoczeniu. Opisuje zarówno ostrzegacze uruchamiane bezpośrednio, jak i pośrednio. Aktualny status dokumentu można sprawdzić w katalogu Polskiego Komitetu Normalizacyjnego.

Znaczenie ma również rozporządzenie w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów. Wskazuje ono między innymi obiekty wymagające stosowania systemu sygnalizacji pożarowej oraz obowiązek utrzymywania urządzeń przeciwpożarowych w pełnej sprawności technicznej i funkcjonalnej.

Nie oznacza to, że każdy budynek musi być wyposażony w ROP. Konieczność zastosowania systemu sygnalizacji pożarowej zależy między innymi od rodzaju, przeznaczenia, wielkości i sposobu użytkowania obiektu. W konkretnym przypadku decydują aktualne przepisy, projekt ochrony przeciwpożarowej, scenariusz pożarowy i uzgodnienia właściwe dla danego budynku.

Urządzenia wchodzące w skład SSP powinny także posiadać dokumenty wymagane dla danego wyrobu i zastosowania. Przed zakupem należy zatem sprawdzić aktualną deklarację właściwości użytkowych, certyfikat oraz świadectwo dopuszczenia CNBOP-PIB – jeśli w danym przypadku jest wymagane. Nie należy opierać decyzji wyłącznie na dokumentach archiwalnych lub numerze certyfikatu podanym w starszej karcie katalogowej.

Gdzie montuje się ROP?

Ręczne ostrzegacze pożarowe powinny być widoczne, łatwo dostępne i rozmieszczone tak, aby osoba zauważająca zagrożenie mogła szybko uruchomić alarm. Z tego powodu spotyka się je przede wszystkim:

• przy wyjściach z budynku;
• na drogach ewakuacyjnych;
• na korytarzach;
• w pobliżu klatek schodowych;
• w miejscach wynikających z projektu systemu sygnalizacji pożarowej.

Nie wolno zastawiać urządzenia meblami, regałami, dekoracjami ani składowanymi materiałami. Dostępu do niego nie powinny utrudniać również otwarte skrzydła drzwi.

Wysokość oraz dokładne rozmieszczenie ROP określa się na etapie projektowania instalacji. Dokumentacja Bosch dla urządzeń FMC-210-DM wskazuje montaż środka ostrzegacza na wysokości 140 cm, z tolerancją ±20 cm, ale jednocześnie nakazuje stosowanie obowiązujących przepisów, norm i wytycznych właściwych dla lokalizacji. Wartości tej nie należy więc traktować jako uniwersalnej instrukcji dla każdego urządzenia i obiektu.

Montaż, przeniesienie lub wymiana ROP powinny być uzgodnione z projektantem albo specjalistą odpowiedzialnym za SSP. Samodzielna zmiana lokalizacji może spowodować niezgodność instalacji z projektem i pogorszyć dostępność urządzenia.

Jak powinien być oznaczony ROP przeciwpożarowy?

ROP przeznaczony do uruchamiania alarmu pożarowego jest zwykle wykonany w kolorze czerwonym i opisany w sposób pozwalający szybko rozpoznać jego funkcję. Sam kolor nie wystarcza jednak do prawidłowego oznakowania miejsca.

Lokalizację urządzenia należy oznaczyć odpowiednim znakiem bezpieczeństwa zgodnym z normami przyjętymi w obiekcie. Oznakowanie powinno być dobrze widoczne z kierunku, z którego nadchodzi użytkownik. Jest to szczególnie istotne, jeśli sam ostrzegacz może zostać przysłonięty przez element konstrukcyjny lub znajduje się we wnęce.

Trzeba również odróżniać ROP od innych czerwonych przycisków stosowanych w ochronie przeciwpożarowej. Ręczny przycisk oddymiania służy do uruchamiania funkcji systemu oddymiania, natomiast przeciwpożarowy wyłącznik prądu odpowiada za odłączenie zasilania określonych obwodów. Podobna forma obudowy nie oznacza takiego samego zastosowania.

Jak dobrać ROP do miejsca montażu?

Poza zgodnością z centralą należy uwzględnić środowisko pracy. Urządzenie przeznaczone do suchego pomieszczenia biurowego może nie nadawać się do montażu na zewnątrz, w nieogrzewanym magazynie lub zakładzie przemysłowym.

Przy doborze trzeba sprawdzić przede wszystkim:

• przeznaczenie do stosowania wewnątrz albo na zewnątrz;
• stopień ochrony IP;
• dopuszczalny zakres temperatur;
• odporność na wilgoć i zapylenie;
• sposób prowadzenia przewodów;
• montaż natynkowy albo podtynkowy;
• odporność obudowy na uszkodzenia;
• możliwość zastosowania osłony ochronnej;
• dostępność szybki, klucza i innych części serwisowych.

Do zastosowań zewnętrznych przeznaczony jest między innymi Bosch FMC-210-DM-H-R. Jest to adresowalny ROP typu B współpracujący z siecią LSN. Wersja H ma stopień ochrony IP54 i zakres temperatur pracy od −25°C do +70°C. Przed zamówieniem należy potwierdzić zgodność urządzenia z używaną centralą oraz aktualność jego dokumentów.

Jaki ROP stosuje się w strefie zagrożonej wybuchem?

W miejscu, w którym może wystąpić atmosfera wybuchowa, nie można zastosować standardowego ROP tylko dlatego, że jego obudowa jest szczelna. Stopień IP opisuje ochronę przed wnikaniem ciał obcych i wody, ale nie potwierdza dopuszczenia urządzenia do pracy w strefie Ex.

Do takich zastosowań przeznaczony jest na przykład Siemens FDM223-Ex. To adresowalny, dwuczynnościowy ROP typu B komunikujący się za pośrednictwem FDnet-Ex/C-NET-Ex. W zależności od zastosowanych uszczelek jego obudowa może osiągać różne stopnie ochrony. Urządzenie ma również określoną klasyfikację przeciwwybuchową.

Dobór rozwiązania Ex wymaga jednak analizy klasyfikacji strefy, rodzaju atmosfery wybuchowej, parametrów urządzenia, sposobu prowadzenia instalacji oraz kompatybilnych elementów separujących. Taką decyzję powinien podjąć projektant posiadający odpowiednie kompetencje.

Testowanie i konserwacja ROP

ROP jest urządzeniem przeciwpożarowym, dlatego musi pozostawać sprawny i gotowy do użycia. Zakres oraz częstotliwość przeglądów wynikają z przepisów, norm, dokumentacji SSP i zaleceń producenta.

Podczas kontroli sprawdza się między innymi:

• stan obudowy, szybki lub elementu kasowalnego;
• widoczność i dostępność ostrzegacza;
• prawidłowość oznakowania;
• działanie mechanizmu uruchamiającego;
• przekazanie sygnału do centrali;
• wskazanie właściwego adresu albo linii;
• działanie diody LED;
• możliwość skasowania alarmu;
• stan przewodów, zacisków i elementów montażowych.

Test powinien być wykonywany w sposób przewidziany przez producenta. W wielu modelach wykorzystuje się dedykowany klucz, dzięki któremu można sprawdzić działanie bez niszczenia szybki. Każdą próbę należy wcześniej uzgodnić z obsługą obiektu, aby uniknąć niezamierzonego uruchomienia urządzeń wykonawczych lub przekazania sygnału alarmowego poza budynek.

Najczęstsze błędy przy wyborze ROP

Jednym z najczęstszych błędów jest zamawianie urządzenia wyłącznie na podstawie wyglądu. Nawet dwa podobne czerwone ostrzegacze mogą obsługiwać inne protokoły i współpracować z różnymi centralami.

Problemy powodują również:

• wybór modelu wewnętrznego do pracy na zewnątrz;
• utożsamienie wysokiego IP z dopuszczeniem do strefy Ex;
• pomylenie ROP z przyciskiem oddymiania;
• brak sprawdzenia typu A lub B;
• zakup samej elektroniki bez wymaganej obudowy;
• pominięcie uszczelki, podstawy lub adaptera;
• brak aktualnej dokumentacji;
• niedostępność klucza testowego albo części zamiennych.

Najbezpieczniej rozpocząć dobór od identyfikacji centrali, istniejącego systemu oraz warunków panujących w miejscu instalacji. Dopiero później należy porównywać poszczególne modele.

ROP ppoż. – najczęściej zadawane pytania

Czy ROP jest obowiązkowy w każdym budynku?

Nie. Obowiązek zastosowania systemu sygnalizacji pożarowej zależy od rodzaju i parametrów obiektu oraz obowiązujących wymagań. Jeśli SSP jest projektowany lub już działa w budynku, liczbę i rozmieszczenie ROP określa dokumentacja instalacji.

Czy każdy ROP współpracuje z każdą centralą?

Nie. Trzeba sprawdzić rodzaj systemu, protokół komunikacyjny, napięcie oraz listę kompatybilności producenta. Dotyczy to szczególnie urządzeń adresowalnych.

Czym różni się ROP typu A od typu B?

ROP typu A uruchamia alarm bezpośrednio po wykonaniu jednej czynności. Typ B wymaga dodatkowego działania, na przykład zbicia szybki, a następnie naciśnięcia przycisku.

Czy ROP można zamontować na zewnątrz?

Tak, jeśli dany model jest przeznaczony do użytku zewnętrznego i ma parametry odpowiednie do temperatury, wilgotności, zapylenia oraz pozostałych warunków występujących w miejscu instalacji.

Czy czerwony przycisk oddymiania jest ROP-em?

Nie. ROP wywołuje alarm pożarowy w systemie sygnalizacji pożarowej, natomiast przycisk oddymiania uruchamia określone funkcje instalacji oddymiającej. O przeznaczeniu decydują oznaczenia, dokumentacja i sposób podłączenia, a nie sam kolor obudowy.

Jak zamówić właściwy ręczny ostrzegacz pożarowy?

Przed wysłaniem zapytania warto przygotować nazwę i model centrali, oznaczenie obecnie używanego ROP, zdjęcie tabliczki znamionowej oraz informację o miejscu montażu. Należy także wskazać, czy urządzenie będzie pracowało wewnątrz, na zewnątrz, w środowisku wilgotnym lub zapylonym albo w strefie zagrożonej wybuchem.

Takie dane pozwalają szybciej ustalić, czy potrzebny jest ROP konwencjonalny, adresowalny, typu A lub B oraz jakie akcesoria będą niezbędne. W ofercie Global-POŻ znajdują się ręczne ostrzegacze pożarowe do standardowych i specjalistycznych zastosowań, w tym urządzenia Bosch i Siemens. W przypadku wątpliwości warto skonsultować wybór przed zakupem — szczególnie gdy urządzenie ma zostać włączone do działającego już systemu sygnalizacji pożarowej.